• آخرین اخبار
  • پربیننده ترین اخبار
موقعیت صفحه دوم سمت راست
آخرین اخبار

کد خبر : 29245 - تاریخ انتشار : جمعه 25 اسفند 1396 - ساعت: 07:42

چاپ

اقدام بزرگ حدیثی آیت الله بروجردی


در این پژوهش جامع احادیث الشیعه که به کوشش آیت الله بروجردی و زیر نظر ایشان تألیف شده است؛ مطالعه می گردد.

به گزارش میانخبر، در این پژوهش جامع احادیث الشیعه که به کوشش آیت الله بروجردی و زیر نظر ایشان تألیف شده است؛ مطالعه می گردد. ابتدا انگیزه مؤلفان و روند نگارش این اثر بیان می شود. سپس به بیان ویژگیهای ساختاری آن پرداخته شده است. همچنین امتیازات، نقاط ضعف این مجموعه، روش ها و مبانی فقه الحدیثی مؤلف در شرح و نقد روایات مورد بررسی قرار گرفته و در آخر نظرات فرهیختگان و اندیشمندان پیرامون این اثر بیان شده است.

 این کتاب با برخورداری از امتیازاتی همچون جامعیّت نسبت به سایر تألیفات، دقّت در نقل احادیث و تبویب بدیع ابواب، از کامل ترین و دقیق ترین مجموعه های احادیث فقهی می باشد. از جمله نقاظ ضعف آن می توان به: تقطیع آیات الاحکام، غفلت در مراجعه به کتب اصلی و مشخص نبودن اسانید برخی از روایات اشاره کرد. همچنین مبانی خاصّ آیت الله بروجردی، در حوزه درایه و رجال، و فقه الحدیث در این مجموعه اعمال شده است، از جمله: شناخت معنای مفردات، تبعیّت از دلیل در فتاوی، مرجعیّت قرآن و سنّت معصومین در سنجش اعتبار روایات.

کلیدواژه ها: جامع أحادیث الشیعه، آیت الله بروجردی، احادیث فقهی.

مقدمه

تألیف یک مجموعه جامع حدیثی که محدثان را از رجوع به سایر منابع بی نیاز کند؛ همواره مورد توجّه و اهتمام محدثان و مؤلفان این عرصه بوده است. یکی از آثار گرانبها و برجسته در این زمینه، کتاب شریف جامع احادیث الشیعه فی احکام الشریعه است که توسط مرحوم آیت الله سیدحسین طباطبایی بروجردی و گروه علمی زیر نظر ایشان تألیف شده است.

آیت الله بروجردی با وقوف بر منابع حدیث شیعه بخصوص کتاب وسائل الشیعه که از مهمترین جوامع حدیثی فقه شیعه می باشد؛ و با علم به برخی از اشکالات و کاستی های این اثر، معتقد بودند که به سبب این کاستی ها، لازم است یک اصل جامع و کامل احادیث فقهی بر طبق مذهب تشیع، با تهذیب، تکمیل، تنقیح و تتمیم کتاب وسائل الشیعه تألیف شود. (طباطبائی بروجردی، 1399، ج 1، ص 28) این انگیزه ایشان و همکاران وی را بر آن داشت که به تألیف این مجموعه جامع حدیثی همّت گمارند و حاصل این تلاش، تدوین این کتاب در اواخر عمر با برکت ایشان است.

در تحقیق حاضر تلاش شده است به منظور آشنایی و شناخت بهتر، این اثر ارزشمند از جنبه های مختلف مورد بررسی قرار گیرد.

1- مروری بر زندگی مؤلف

 سیدحسین طباطبایى بروجردى، فـرزنـد سیدعلى طباطبائى، در سال 1292ه.ق در بـروجرد متولد گردید و در خانواده علم، تقوى و فضیلت رشد کرد. ایشان در بروجرد و نزد پدر و اساتید دیگر مقدّمات علوم مانند دروس صرف و نحو، منطق، معانی و بیان، بدیع ، فقه و اصول را آموختند. در 18 سالگی رهسپار اصفهان و مدرسه صدر شدند. (اباذری،1380، ص17ـ 18) در این مدرسه علمی، مدّت چهار سال در محضر اساتید بزرگی چون: میرزا ابوالمعالی کلباسی، سید محمد تقی مدرس، سیدمحمدباقر درچه ای، جهانگیرخان قشقایی و ملامحمدکاشانی به تکمیل اندوخته های علمی خود همت گماردند. (طباطبایی،1341، ص 25)

 سپس عازم نجف اشرف شدند و در محضر بزرگان آن عصر از جمله مرحوم آخوند خراسانی، مرحوم شیخ الشریعه اصفهانی و مرحوم آقا سیدکاظم یزدی کسب فیض کردند. (تمری، 1387، ص 122) شاگردان وی بسیارند. تعدادی از مراجع معاصر و فقیهان برجسته کنونی از جمله شاگردان ایشان به شمار مى آیند.

از مـهـم تـریـن اقدامات مذهبی و اجتماعی وی ساختن چندین کتابخانه، بیمارستان، مدرسۀ علمیه و مسجد است؛ از آن جمله مسجد اعظم قم و مسجد هامبورگ آلمان را نام برد. (واعظ زاده خراسانی، 1385، ص 54) سرانجام وی در دوازدهـم ماه شوال سال 1380 ه.ق، مطابق دهم فروردین سال 1340 ه.ش، در سن هشتاد و هشت سالگى در قم رحـلـت کرد. (دوانی، 1379، ص526-528)

آیت الله بروجردی بخش عظیمى از زندگى خویش را در راه پر بار ساختن مکتب فقهى اهـل بـیـت عصمت و طهارت: سپرى ساخت و در فقه و فقاهت مقام بس شامخى را حـائز گـردیـد. تألیفات بسیارى - قریب به چهل کتاب و رساله - از ایشان به یادگار مانده است که از آن میان می توان به آثار زیر اشاره کرد:

- جامع احادیث الشیعه فی احکام الشریعه.

- تعلیقه بر اسفار ملاصدرا.

- حاشیه بر کفایه الاصول آخوند خراسانی.

- حاشیه بر نهایه شیخ طوسى.

- بیوت الشیعه (پیرامون خاندانهای علمی و دینی شیعه).

 - تجرید اسانید الکافی.

- تجرید اسانید التهذیب.

- اسانید کتاب من لا یحضره الفقیه.

- اسانید رجال کشّی.

- اسانید استبصار.

- اسانید کتاب خصال شیخ صدوق.

- اسانید کتاب امالی.

- اسانید کتاب علل الشرایع صدوق.

- تجرید فهرست شیخ طوسی.

- تجرید رجال نجاشی.

- حاشیه بر عروه الوثقی.

- حواشی کتاب مبسوط شیخ طوسی.

- رساله‏ای راجع به سند صحیفه سجادیه، حاوی پاسخ به اشکالاتی که بر سند آن وارد شده‏ است. در این کتاب سلسله اجازات خود را نقل کرده‏اند.

- اصلاح و مستدرکات رجال شیخ طوسی. (تمری، 1387، ص122؛ شکوه فقاهت، 1379، ص 223)

2- انگیزه و روند تألیف کتاب

 در حوزه منابع احادیث فقهی، کتاب وسائل الشیعه به سبب ویژگیهای برجسته از جمله جامعیّت، دقّت در نقل متن و سند روایات و سهولت استفاده از آن، از همان زمان نگارش، به عنوان منبع اصلی روایات فقهی، مورد توجّه علما و فقهای شیعه قرار گرفته است. مرحوم آیت اللَّه بروجردى ضمن ارج نهادن به کتاب وسائل الشیعه، معتقد بود که این کتاب به سبب برخی کاستی ها و اشکالات، نیازمند تنقیح و تکمیل است. ایشان در مقدّمه کتاب خود ذکر می کنند که در کتاب وسائل، کاستی هایی وجود دارد، از جمله:

- تقطیع و پاره پاره شدن احادیث در وسائل الشیعه که این خود موجب شده یک حدیث در چندین باب گوناگون بیاید. از این رو مجتهد در مقام استنباط فقهی به درستی نمی تواند متوجه فضای صدور حدیث و قرائن موجود در متن آن شود. از سوی دیگر، تقطیع سبب تکرار اسناد احادیث و زیاد شدن ابواب کتاب و در نتیجه پر حجم شدن کتاب گشته، تا آنجا که گفته اند نزدیک به یک سوم احادیث آن تکراری است.

- عدم ذکر آیات مربوط به احکام در ابتدای ابواب.

- آمیخته شدن احادیث آداب و سنن با احادیث فقهی.

- نقل نکردن دقیق برخی از احادیث کتب اربعه، به طوری که گاه معنای احادیث نقل شده در وسائل با احادیث اصلی تفاوت میکند.

- در پاره ای از ابواب، همه احادیث یک موضوع ذکر نشده و بر عکس احادیث دیگری نقل شده است که با آن موضوع مرتبط نیستند.

- صاحب وسائل الشیعه در ارجاع خواننده به دیگر احادیثِ هم مضمون، تعابیر مبهم مانند تَقَدَّم یا یأتی به کار برده و نشانی حدیثِ مورد اشاره را دقیقاً معلوم نکرده است. (طباطبائی بروجردی، 1399، ج 1، ص 32)

این کاستی ها و ضعف ها، آیت اللّه بروجردی را بر آن داشت تا طرح اثری را پیشنهاد کند که در بر دارنده تمامی احادیث فقهی و دارای باب بندی مناسب و بدون تکرار و تقطیع باشد. با استقبال شاگردان از این طرح، اجرای آن به اهتمامِ شماری از آنان و با اِشراف و نظارت مستمر خود ایشان، آغاز شد. در ابتدا قرار بود که این کتاب، تنها ناظر به احادیث کتاب وسائل الشیعه باشد و با نام تهذیب الوسائل منتشر شود؛ امّا در ادامه کار تصمیم گرفته شد که کتاب، شامل تمام احادیث فقهی شیعه باشد؛ از این رو، احادیث فقهی که در مصادر اوّلیه حدیثی یافت شد؛ ولی در وسائل الشیعه و مستدرک الوسائل نیامده بود؛ بدان افزوده شد. نام کتاب را آیت اللّه بروجردی خود برگزید.

پس از حدود هفت سال کار گروهی آیت الله بروجردی و همکارانش، کار فیش برداری از احادیث به پایان رسید و ایشان از میان شاگردان سه نفر را برای بازبینی و آماده سازی نهایی انتخاب کردند؛ که عبارت بودند از: شیخ اسماعیل معزّی ملایری، شیخ علی پناه اشتهاردی و شیخ محمد واعظ زاده خراسانی. پس از چاپ نخستین جلد این مجموعه، آیت الله بروجردی وفات کردند. سپس آیت الله اسماعیل معزّی ملایری کار ادامه بازبینی را به عهده گرفتند و با مساعدت آیت الله خوئی نخستین دوره کتاب به طور کامل به چاپ رسید.

3- ویژگیهای کتاب

3-1- موضوع کتاب

موضوع این کتاب، روایات فقهی است که به زبان عربی نگاشته شده و با چینش و نظمی خاص برای تسهیل مراجعه فقها تنظیم گردیده است. علاوه  بر این، روایاتِ سُنن، آداب، اخلاق، دعاها و اذکار نیز به صورت مستقل در این کتاب، پس از روایات فقهی ذکر شده است.

3-2- ساختار کتاب

این کتاب به لحاظ ترتیب کتابها و اسلوب همانند کتاب وسائل الشیعه بوده و

همان روش معمول فقها و محدثان را در پیش گرفته است. در ترتیب ابواب و فصول، نیز ترتیب کتاب وافی را به کار برده است. با مقایسه جامع الاحادیث با سایر منابع حدیثی، به ویژه وافی و وسائل، در عین اختصار می توان گفت این اثر از لحاظ ترتیب کتب و ابواب، بر سایر کتب حدیث، برتری دارد.

مجلد اوّل کتاب با مقدّمه ای شامل تاریخ تدوین حدیث شیعه و سیر آن از دوران اوّلیه تا متأخران شروع می شود. سپس ضمن بیست باب، عناوینی آورده که جنبۀ مقدّماتی نسبت به احادیث احکام دارد؛ از جمله بحث حجیّت سنّت رسول اکرم(ص) و احادیث ائمه اطهار:، عدم جواز رأی و قیاس، بحث از شرایط تکلیف، لزوم نیّت در عبادات و ...

تألیف مقدّمه را آیت الله بروجردی خود آغاز کرد و پس از وفات وی، فرزندش سید محمّدحسن آن را تکمیل نمود. از جلد دوم به بعد، به احادیث احکام پرداخته است که از کتاب طهارت آغاز و به کتاب دیات و قصاص ختم شده است.

3-3- تعداد روایات

جامع احادیث الشیعه طبق شمارشی که در چاپ 31 جلدی آن صورت گرفته 48342 حدیث دارد.

3-4- روش شماره گذاری احادیث

در این کتاب، هرحدیث، در آغاز متن، دو شماره دارد. شماره اول، شماره پیاپی احادیث کتاب و شماره دوم که در میان دو هلال قرار می گیرد، شماره احادیث همان باب است. در ذیل برای فهم بهتر، به عنوان نمونه یک حدیث از این کتاب ذکر می شود:

باب انّه لا بیع إلّا عن ملک عدا ما استثنى‏

32445- (8) فقیه 4/9، أمالى الصّدوق350: (وفى حدیث المناهى عن رسول(ص)) قال: ومن اشترى خیانه وهو یعلم فهو کالّذى خانها.

شماره 32445 شماره پیاپی این حدیث در جامع الاحادیث و عدد 8 به این معنی است که حدیث مذکور، هشتمین حدیث در این باب می باشد. همچنین حدیث مذکور در صفحه 9 از جلد 4 کتاب الفقیه و صفحه 350 از کتاب امالی شیخ صدوق واقع شده است.

4- منابع و مصادر کتاب

 در این اثر از بین منابع حدیث شیعه معمولاً از منابع اصلی، به خصوص کتب اربعه استفاده شده است. البته در ارجاع حدیث از این منابع، غالباً به جای ذکر نام منبع، از علائم خاصی استفاده شده است که در ذیل اهم این منابع و علامت اختصاری آنها ذکر می شود:

- کافی (کا)

- بحارالانوار (بحار)

- من لایحضره الفقیه (فقیه)

- تهذیب الاحکام (یب)

- استبصار (صا)

- وسائل الشیعه (ئل)

- مستدرک الوسائل (ک)

- معانی الاخبار (معانی)

- دعائم الإسلام (دعائم)

- بصائر الدرجات (بصائر)

- قرب الاسناد (قرب)

البته این علائم غالباً در چاپ اول این کتاب به کار رفته و در چاپهای بعد غالباً نام کامل منبع ذکر شده است.

5- امتیازات کتاب

 در مقدّمه این کتاب به تفصیل 23 ویژگى براى این کتاب بر شمرده شده که در ذیل به بخشى از آنها اشاره مى کنیم:

5-1- در هر باب، آیات الاحکام مربوط به آن باب ذکر شده است.

5-2- تقطیع نشدن روایات مگر در برخی احادیث طولانی. مانند وصیّت پیامبر اکرم(ص) به امام علی(ع) و حدیث اربعمأه.

برای نمونه در حدیث شماره 2258 این کتاب آمده است: (بالاسناد المتقدم فی باب فضل الصلاه عن علی(ع) فی حدیث الأربعمائه): قال إذا صلیت فاسمع نفسک القراءه والتکبیر والتسبیح. (طباطبائی بروجردی، 1399، ج 5، ص126) با مراجعه به سایر کتب حدیثی مانند بحارالانوار (ج 10، ص 108) و نیز الخصال شیخ صدوق (ج 2، ص630) مشاهده می شود که این حدیث تقطیع شده است.

5-3- ضمن دقّت در ضبط صحیح واژه ها و عبارتهاى روایات بر اساس منابع اصلى، به اختلاف نسخه ها نیز اشاره شده است. برای نمونه در سند حدیث ذیل، لفظ مسکین تصحیح شده است که در بعضی از منابع و نسخه ها از جمله در کتاب وسائل الشیعه با لفظ سکین آمده است:

2706- (52) بالاسناد عن الحسن عن محمد بن مسکین (سکین) عن عمرو بن شمر عن جابر عن أبی عبد الله (أبی جعفر) (ع)قال أکثرو... (طباطبائی بروجردی،1399، ج 5، ص157)

5-4- روایات سنن، آداب، اخلاق، ادعیه و اذکار، از احکام جدا و به صورت مستقل انعکاس یافته است. به عنوان مثال باب رمی جمره به چندین باب تقسیم می شود: به ترتیب، باب فضل و برتری و وجوب اجرای آداب و احکام آن، استحباب پاک بودن هنگام پرتاب سنگ، جواز سنگ انداختن و... که دقّت و ظرافت مؤلف در این امر را نشان می دهد.

5-5- احادیث هر باب با رعایت نظم مشخصی انعکاس یافته اند؛ به این معنا که نخست روایات مطابق با فتوا آمده، سپس به ترتیب روایات متعارض ذکر شده است.

5-6- در موارد نیاز، مرجع ضمیر در روایات مشخص شده و معانى واژه هاى دشوار ارائه شده است.

5-7- افزون بر احادیث دو کتاب وسائل الشیعه و مستدرک الوسائل، حاوی هشتصد حدیث دیگر نیز می باشد.

5-8- در هر باب به روایاتی که به ابواب دیگر نیز ارتباط دارد؛ دقیقاً و با نشانی ارجاع داده شده تا محققان به راحتی به روایات مربوط به یک موضوع در ابواب مختلف دست یابند. برای این کار غالباً عبارات «وتقدم فی أحادیث الباب المتقدم» و «یأتی فی أحادیث الباب الثانی ما یمکن ان یستدل به على حکم الباب» استفاده شده است و مؤلف ارجاع به باب پیشین می دهد.

5-9- وجوهی که فقهای بزرگ سلف در جمع بین متعارضین بیان کرده اند، ذکر شده است.

5-10- نقل توضیحات مهمی که در کتابهای حدیثی شیعه در ذیل برخی احادیث آمده و به فهم آنها کمک می کند. بیشترین نقلها از شیخ طوسی و عمدتاً در باره حل تعارض ظاهری احادیث است. یادآوری نسبت به واژگان غریب و مشکل و توضیحات ضروری برای فهم احادیث، اصلا ح اسناد و تذکر موارد مشتبه  در کتاب، امدادگر محققان است.

5-11- تلفیق اِسناد و متون؛ یعنی در صورت اشتراک سند حدیث با حدیث پیشین، بخشهای مشترک سند، تکرار نشده و با عبارت بهذا الاسناد ذکر شده است. به طور مثال در حدیث 1082 سند این گونه ذکر شده است: ... علی بن ابراهیم عن محمد بن عیسی عن یونس بن عبد الرحمن عن عبدالله بن سنان عن ابی عبدالله...

سپس به دلیل تکرار سند، روایت بعد با عبارت بهذا الاسناد بیان شده است:

1083- بهذا الاسناد... (طباطبائی بروجردی ،1399، ج 2، ص 5)

5-12- علاوه بر رعایت نظم و ترتیب مناسب در باب بندی کتاب، روایات هر باب نیز با نظم خاصی رتبه بندی و نقل شده اند. ابتدا احادیثی که برطبق مضمون آنها فتوا داده شده و سپس احادیث متعارض آورده شده و روایات عام پیش از روایات خاص و روایات مطلق پیش از روایات مقید آمده است.

6- کاستی ها و ضعف ها

  استواریِ این کتاب، به اندازه ای است که در میان دیگر مجامع حدیثی همچون گوهری به چشم می آید. با این حال، مانند هر اثر و کتاب، نقاط ضعف و ایرادهایی در آن مشاهده می شود.

6-1- استقصای ناقص آیات الاحکام

در این اثر، برخلاف عنایت تام و دقیقی که درجستجو، گزینش و جمع آوری روایات به کار رفته، این شیوه درباره آیات، با بی مهری مواجه شده است. گذشت که یکی از ویژگیهای این اثر، جامعیّت آن در مورد روایات فقهی است؛ یعنی هر روایتی ولو با کمترین دلالت با عنوان باب، در آن گنجانیده شده است؛ حتّی چنانچه آن روایت، در باب دیگری باشد؛ به آن ارجاع داده شده است؛ در حالی که این رویه در آیات به کار نرفته و تنها بخشی از آیات مرتبط با عنوان باب، در ابتدای آن آورده شده است. این کاستی و غفلت با اهداف نگارش کتاب ناسازگار است؛ زیرا هدف این بود که فقیه با وجود این کتاب، از جستجوی آیات الاحکام در قرآن بی نیاز گردد؛ امّا برای متتبع روشن است که این خواسته در کتاب جامع احادیث شیعه محقق نشده است.

به عنوان مثال، در جلد 22، ذیل باب تحریم صحبه السلاطین واعانه الظالمین ومدحهم ومحبه بقائهم طمعاً لما فی أیدیهم تنها به ذکر آیات زیر اکتفا شده است:

- ولا تعاونوا علی الإثم والعدوان. (مائده/2)

- ومن یتولهم منکم فإنه منهم إن الله لا یهدی القوم الظالمین. (مائده/51)

- فلا تقعد بعد الذکری مع القوم الظالمین. (انعام/68)

- وفیکم سماعون لهم والله علیم بالظالمین. (توبه/47)

- ولا ترکنوا إلی الذین ظلموا فتمسکم النار وما لکم من دون الله من أولیاء ثم لا تنصرون. (هود/113)

- یا ایها الذین آمنوا لا تتخذوا عدوی وعدوکم أولیاء تلقون إلیهم بالموده وقد کفروا بما جاءکم من الحق. (ممتحنه/1)

در حالی که علاوه بر برخی از آیات مذکور، در بحارالانوار (ج 72، ص 368، باب82) الرکون إلی الظالمین وحبهم وطاعتهم این آیات نیز اضافه شده اند:

- واتبعوا أمر جبار عنید. (هود/59)

- فاتبعوا أمر فرعون وما أمر فرعون برشید. (هود/97)

- وماکنت متخذالمضلین عضداً. (کهف/51)

- فاتقوا الله واطیعون ولا تطیعوا أمر المسرفین الذین یفسدون فی الارض ولا یصلحون. (شعرا/ 150-152)

- قال رب بما انعمت علی فلن اکون ظهیراً للمجرمین. (قصص/17)

- اُحشروا الذین ظلموا وازواجهم وما کانوا یعبدون من دون الله فاهدوهم إلی صراط الجحیم. (صافات/22-23)

-والذین اجتنبوا الطاغوت أن یعبدوها وانابوا إلی الله لهم البشری فبشرعباد. (زمر/17)

- وإن الظالمین بعضهم أولیاء بعض. (جاثیه/19)

- قال نوح رب إنهم عصونی واتبعوا من لم یزده ماله وولده إلا خساراً. (نوح/21)

- فاصبر لحکم ربک ولا تطع منهم آثماً أو کفوراٌ. (انسان/24)

البته علّامه مجلسی نیز برخی از آیات مذکور را نیاورده است. امّا آنچه مقصود ماست؛ توجه به آیات متعددی است که دلالت مطابقی و یا التزامی با عنوان باب دارند؛ ولی ذکر نشده اند. این آیات به آنچه در بحار ذکر شده است نیز محدود نمی شود. برای فهم بهتر مطلب، برخی از آیاتی را که می تواند با مسئله مورد بحث مرتبط باشد؛ ذکر می شود. در این آیات، واژگانی به کار رفته که از مشتقات طاغوت، کفر، ولایت و اطاعت است.

- لا اکراه فی الدین قد تبین الرشد من الغی فمن یکفر بالطاغوت ویومن بالله فقد استمسک بالعروه الوثقی لا انفصام لها والله سمیع علیم. (بقره/256)

- الذین امنوا یقاتلون فی سبیل الله والذین کفروا یقاتلون فی سبیل الطاغوت فقاتلوا أولیاءالشیطان إن کید الشیطان کان ضعیفاً. (نساء/76)

- ولقد بعثنا فی کل اُمه رسولاًأن اعبدوا الله واجتنبوا الطاغوت فمنهم من هدی الله ومنهم من حقت علیه الضلاله فسیروا فی الارض فانظروا کیف کان عاقبهالمکذبین. (نحل/36)

- والذین اجتنبوا الطاغوت أن یعبدوها وأنابوا إلی الله لهم البشری فبشر عباد. (زمر/17)

- والذین کفروا بعضهم اولیاء بعض إلا تفعلوه تکن فتنه فی الارض وفساد کبیر. (انفال/73)

- یا ایها الذین آمنوا إن تطیعوا الذین کفروا یردوکم علی اعقابکم فتنقلبوا خاسرین. (آل عمران/49)

6-2- تقطیع آیات الاحکام

در این مجموعه حدیثی برخلاف روایات که به ندرت از تقطیع استفاده شده است؛ در آیات قرآن تقطیع اعمال شده است. و به همین جهت، مستنبِط را از مراجعه به قرآن و مشاهده اصل آیه بی نیاز نمی کند. با تقطیع آیه، پس و پیش آیه حذف می شود و تنها جمله ای که ارتباط مستقیمی دارد؛ نقل می گردد. و در نتیجه فضای آیه، مبهم باقی می ماند. حتّی گاه مشخص نمی شود که این خطاب متوجّه چه کسانی بوده است؛ مثلاً در آیات ذیل که در جلد 22 این کتاب در باب تحریم صحبه السلاطین و اعانه الظالمین آمده؛ بخش هایی از آیات را آورده اند و از ذکر بقیه آنها صرف نظر شده است. در آیه اوّل، افرادی که جلوس با آنان نهی    شده اند؛ مشخص نیست. و در آیه دوم، کسانی که از محبّت آنان نهی شده؛ نامعلوم است:

- وإذا رأیت الذین یخوضون فی آیاتنا فأعرض عنهم حتی یخوضوا فی حدیث غیره وإما ینسینّک الشیطان فلا تقعد بعد الذکری مع القوم الظالمین. (انعام/68)

- یا ایها الذین آمنوا لا تتخذوا الیهود والنصاری أولیاء بعضهم أولیاءُ بعض ومن یتولهم منکم فانه منهم إن الله لا یهدی القوم الظالمین. (مائده/51)

6-3- مشخص نشدن «عده من اصحابنا» در اسناد کتاب الکافی

طبق ادّعای نویسندگان کتاب، یکی از اهداف مهم کتاب جامع احادیث الشیعه، بی نیاز کردن فقیه از مراجعه به سایر کتب حدیثی است. نوشته اند: مراعیا لتسهیل طرق الاطلاع والعثور بحیث لا یحتاج معه الفقیه إلی غیره ویستغنی به عما سواه. (طباطبائی بروجردی، 1399، ج 1، ص 18) از همین رو، دقّت و کوشش فراوانی صورت گرفته است تا خاطر خواننده را در مطالب منقول آسوده گرداند و نگرانی او را از مراجعه و نیاز به منبع دیگر، برطرف سازد.

مؤلف محترم در توضیح نکته پنجم از روش کتاب می گوید که تعلیقات الکافی را در کتاب خود آشکار کرده و توضیح داده که کلینی مقیّد به ذکر تمام سند خود بوده و فقط در صورتی که سند روایت بعدی در تمام یا بخشی از آغاز سند، با سند روایت قبلی تطابق داشته باشد؛ بخش مشترک را تکرار نمی کند، و چون کتاب حاضر روایت قبلی را همراه با روایتی که سندش تعلیق شده است؛ نیاورده است؛ بنابراین لازم است تا آن را آشکار سازد و این کار را نیز انجام داده است. ایشان در ادامه از کتاب تهذیب و الفقیه نام می برد و اینکه مؤلفان این دو کتاب، اغلب احادیث را مرسل آورده و در پایان کتاب، سلسله سند خود را تا راوی، ذکر کرده اند.

امّا این سؤال مطرح است که محذوفات اسناد الکافی منحصر در تعلیقات نیست؛ بلکه مرحوم کلینی در بسیاری از موارد به جای اینکه بخشی از سند را ذکر کند؛ فقط به ذکر «عده من اصحابنا» اکتفا کرده و در پایان کتاب، مقصود خود را از آنها، بیان داشته است. کلینی در این باره می نویسد: «هرگاه در کتابم از عده من اصحابنا، از احمد بن محمد بن خالد برقی روایت کردم؛ مراد از اصحابنا علی بن ابراهیم، علی بن محمد بن عبدالله اذینه، احمد بن عبدالله بن امیه علی بن حسن است» (کلینی،1429، ج1، ص 29) و جاهای دیگری منظور از عده را افراد دیگری بیان کرده است. (ر،ک: سبحانی، 1389، ص 382) اما در این کتاب فقط لفظ «عده من اصحابنا» آمده است.

این مسئله زمانی مشکل خواهد بود که بدانیم عده من اصحابنا به حسب افرادی که به آنها ختم می شوند؛ متفاوت هستند. مشکل سازتر اینکه در اثر حاضر، این افراد نه تنها آشکار نشده اند؛ بلکه در پایان کتاب هم اسمی از آنها به میان نیامده است. در حالی که طبق هدف کتاب، همانند تعلیقات، باید عده من اصحابنا نیز آشکار می شدند؛ زیرا در غیر این صورت، مستنبط باید به کتاب الکافی رجوع کند. به عنوان مثال در حدیث ذیل که در جلد هفدهم این کتاب آمده است؛ عده کتاب الکافی مشخص نشده است:

کا (کافی) 5 / 78 - عده من أصحابنا عن أحمد بن محمد بن خالد عن أبیه أحمد بن أبی عبد الله عن أبی طالب الشعرانی عن سلیمان بن معلى بن خنیس عن أبیه قال سئل أبو عبد الله(ع) ... (طباطبائی بروجردی ،1399، ج 17، ص 3)

6-4- مشخص نشدن اسناد تهذیب و من لا یحضره الفقیه

اشکال یاد شده، در روایات مرسل تهذیب و فقیه نیز مطرح می شود؛ زیرا شیخ طوسی در تهذیب، تنها نام صاحب کتابی را که حدیث از آن نقل شده، آورده است. و طرق خود را به صاحب اصل یا کتاب در پایان تهذیب یا فهرستش بیان داشته است.

شیخ صدوق نیز درکتاب الفقیه، اغلب به ذکر نام آخرین راوی که حدیث را از امام شنیده، اکتفا کرده و در پایان کتاب خود، سلسله اسناد را به طور کامل آورده است. اما در جامع احادیث الشیعه این روایات با سند ناقص ذکر می شوند؛ در نتیجه اغلب روایات تهذیب و الفقیه در این اثر، مرسل هستند و این اسناد حتّی در پایان کتاب نیز نیامده اند. انتظار می رفت که در این موارد، افتادگی سند را اضافه کنند و برای امانت داری، آن را داخل دو هلال قرار دهند و حتّی به آخر کتاب نیز حواله ندهند تا بدین وسیله خواننده از مراجعه به کتب تهذیب و الفقیه بی نیاز گردد. برای نمونه در این کتاب، حدیث اینگونه بیان شده است:

2250 (15) فقیه 1/54 قال الباقر و الصادق8: صلاه رکعتین بسواک أفضل من سبعین رکعه بغیر سواک. ( طباطبائی بروجردی، 1399، ج 5، ص6)

 ملاحظه می شود که در حدیث مذکور، سلسله سند مرسل می باشد.

مراجع

منابع

قرآن کریم، ترجمه محمد مهدی فولادوند.

1. اباذری، عبدالرحیم. 1380ش، خاطرات آیت الله میانجی، تهران، مرکز اسناد.

2. ابن ابی جمهور، محمد بن زین الدین‏. 1405ق، عوالی اللئالی العزیزیه فی الأحادیث الدینیه، قم، دار سید الشهداء للنشر.

3. ابن بابویه، محمد بن على‏(شیخ صدوق)، 1362 ش‏، الخصال، قم، جامعه مدرسین‏.

4. تبریزی، محمد. جامع احادیث الشیعه، امتیازها و ضعفها، نشریه کاوشی نو در فقه اسلامی، سال پانزدهم، شماره پنجاه و ششم.

5. تمری، محمدرضا. 1387ش، شکوه شیعه، تهران، مرکز اسناد.

6. دفتر تبلیغات اسلامی. 1379ش، شکوه فقاهت، تهران.

7. دوانی، علی. 1379ش، مفاخر اسلام، تهران، مرکز اسناد.

8. سبحانی، جعفر . 1419ق، مصادر الفقه الإسلامی و منابعه، بیروت، دارالأضواء.

9. همو. 1389ش، کلیات علم الرجال، مترجمان: علی کبر روحی و مسلم قلی پورگیلانی، قم، انتشارات قدس.

10. سلطانی، محمد علی، فقه الحدیث در نگاه آیه الله بروجردی (ره)، مجله علوم حدیث، شماره ششم.

11. شریف مرتضی، علی بن حسین. بی تا، رسائل الشریف المرتضی، قم، دارالقرآن الکریم.

12. طباطبایی علوی بروجردی، سیدمحمدحسین.1341ش، خاطرات زندگی آیت الله بروجردی، تهران، اطلاعات.

13. طباطبائی بروجردی، سیدحسین. 1399ق، جامع أحادیث الشیعه، قم، المطبعه العلمیه.

14. همو. 1386ش، منابع فقه شیعه (ترجمه جامع احادیث الشیعه)، تهران، انتشارات فرهنگ سبز.

15. طریحی، فخر الدین بن محمد. 1375ش. مجمع البحرین‏، تهران، مرتضوی.

16. فیض کاشانى، محمد بن مرتضی‏. 1406ق، الوافی، اصفهان، کتابخانه أمیر المؤمنین(ع).

17. کلینی، محمد بن یعقوب. 1429ق، الکافی، قم، دارالحدیث.

18. مجلسی، محمدباقر، 1403ق، بحارالانوار، بیروت، دار إحیاء التراث العربی‏.

19. محدّث نوری، حسین بن محمّد تقی. 1408ق، مستدرک الوسائل و مستنبط المسائل‏، قم، مؤسسه آل البیت:.

20. مکارم شیرازی، ناصر. 1422ق، بحوث فقهیه هامه، مدرسه امام علی بن ابی طالب(ع).

21. موسوی خمینی، روح الله. 1425ق، تحریر الوسیله، ترجمه علی اسلامی. قم، دفتر انتشارات اسلامی وابسته به جامعه مدرّسین حوزه علمیه قم.

22. نصیری، علی. 1385ش، حدیث شناسی(1و2)، قم، انتشارات سنابل.

23. واعظ زاده خراسانی، محمد. 1385 ش، زندگی آیت الله بروجردی، تهران، مجمع جهانی تقریب مذاهب اسلامی.

نویسندگان:

جمال فرزندوحی: استادیار گروه علوم قرآن و حدیث دانشگاه رازی کرمانشاه.

امیر فتاحی: کارشناسی ارشد علوم قرآن و حدیث 

فصلنامه سفینه شماره 56


منبع : فارس

مطالب مرتبط با : اقدام بزرگ حدیثی آیت الله بروجردی
دیدگاه شما در مورد : اقدام بزرگ حدیثی آیت الله بروجردی

اقدام بزرگ حدیثی آیت الله بروجردی تغییر کد

موقعیت صفحه دوم سمت چپ